Όταν πριν σχεδόν δύο χρόνια αναλάμβανα καθήκοντα ως Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας διέβλεπα ότι αυτή η αποχαιρετιστήρια ομιλία θα γινόταν πέντε χρόνια αργότερα. Όμως η θεραπεία-σοκ που επιβλήθηκε στη χώρα τον περασμένο Μάρτη, όπως και πολλά άλλα γεγονότα των τελευταίων δύο ετών, ήταν τόσο έντονα που κάτω από κανονικές συνθήκες κάλλιστα θα αντιστοιχούσαν σε βιώματα πολλών δεκαετιών. Η δύναμη που κατέβαλα για αντιμετώπιση των αντίξοων συνθηκών που είχαμε τα τελευταία δύο χρόνια, οι οποίες δυστυχώς δεν άφησαν ανεπηρέαστη και την προσωπική και οικογενειακή μου ζωή, με κάνουν να νοιώθω ότι συμπλήρωσα κάτι περισσότερο από μια τουλάχιστον θητεία ως Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας.
Αύριο, 11 Απριλίου 2014, σηματοδοτεί για όλους μας μια νέα αρχή.
Είναι μία νέα αρχή για τη νέα Διοικητή, μια νέα αρχή για το ΔΣ της Τράπεζας, μια νέα αρχή για όλο το προσωπικό της Τράπεζας, και μια νέα αρχή για εμένα που επιστρέφω στην οικογένειά μου και σε μερικές βδομάδες στα ακαδημαϊκά μου καθήκοντα στην Αγγλία.
Κάθε νέα αρχή είναι και μια νέα ευκαιρία για όλους μας. Μια ευκαιρία να γυρίσουμε σελίδα. Μια ευκαιρία που οφείλουμε όλοι μας να αξιοποιήσουμε στο μέγιστο δυνατό βαθμό για το καλό, πρωτίστως της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου, η αξιοπιστία της οποίας επιβάλλεται να αποκατασταθεί πλήρως για το καλό της χώρας μας, βάζοντας στο περιθώριο τις οποιεσδήποτε προσωπικές, πολιτικές, κομματικές σκοπιμότητες ή/και διαφορές.
Τα γεγονότα τα οποία έπληξαν την εικόνα της Κεντρικής είναι γνωστά και δεν προτίθεμαι να τα αναλύσω ούτε και να τα απαριθμήσω όλα. Όμως είναι σημαντικό να υπενθυμίσω τα πλέον σημαντικά. Οι αλλαγές στην ιδιοκτησία της Λαϊκής Τράπεζας το 2006, πιστεύω είχαν καθοριστική σημασία για τα μετέπειτα γεγονότα που ακολούθησαν. Χαρακτηρίσθηκαν από ένα έντονο και όχι πάντοτε υγιή ανταγωνισμό μεταξύ των δύο μεγάλων μας τραπεζών ο οποίος δυστυχώς δεν περιορίστηκε μόνο στην Κύπρο. Είχαμε σαν αποτέλεσμα την απότομη μεγέθυνση του τραπεζικού τομέα κατά την περίοδο 2006-2011, η οποία δυστυχώς συνοδεύθηκε με συσσώρευση και διόγκωση των τραπεζικών κινδύνων, περιέλαβε αλόγιστες επεκτάσεις στο εξωτερικό, συγκέντρωση πιστωτικών κινδύνων στο εσωτερικό, κυρίως στον τομέα των ακινήτων, και υπερβολικές επενδύσεις σε ελληνικά ομόλογα δημοσίου χρέους.
Οι αλλεπάλληλες υποβαθμίσεις της ΚΔ λόγω των κινδύνων που απέρρεαν από το μεγάλο μέγεθος του τραπεζικού συστήματος και την έκθεσή του στην Ελλάδα και την αρνητική πορεία των δημόσιων οικονομικών εν μέσω της Ελληνικής χρηματοοικονομικής και δημοσιονομικής κρίσης, η οποία ξεκίνησε από το τέλος του 2009, δεν θα έπρεπε να παραξενεύσουν κανένα στην Κύπρο. Αντί ωστόσο να αντιμετωπισθούν από όλους ως κώδωνας κινδύνου για επείγουσα λήψη διορθωτικών μέτρων, όχι μόνο για τα δημόσια οικονομικά αλλά και για τον τραπεζικό τομέα, δυστυχώς έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης και αποτέλεσαν το επίκεντρο μιας δημόσιας, και κατά κύριο λόγο πολιτικής, αντιπαράθεσης γύρω από την οποία δυστυχώς η διοίκηση της Κεντρικής δεν έμεινε αμέτοχη. Δυστυχώς από μόνη της αυτή η δημόσια πολιτική αντιπαράθεση άρχισε να εισαγάγει πολιτικές σκοπιμότητες και εντός της Κεντρικής και αναπόφευκτα έπληξε την εικόνα ανεξαρτησίας της Τράπεζας, όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και διεθνώς.
Δυστυχώς αυτές οι εξελίξεις πολλές φορές από μόνες τους δημιούργησαν μία δυναμική την οποία, πρέπει να ομολογήσω ότι παρά τις ακάματες προσπάθειες που έγιναν κατά τη δική μου θητεία, δεν έγινε δυνατό να την αντιμετωπίσουμε στο βαθμό που θα επιθυμούσα. Εύχομαι στην κ. Γιωρκάτζη να αποδειχθεί περισσότερο αποτελεσματική.
Δεν θα επεκταθώ περισσότερο στα αίτια της κρίσης ούτε και στα παρελθοντικά λάθη που έγιναν τα οποία έπληξαν το κύρος της Κεντρικής Τράπεζας αφού υπάρχει εξ´ άλλου, η έκθεση της ανεξάρτητης επιτροπής Lascelles η οποία έχει αναλύσει εκτενώς το θέμα αυτό και η οποία έχει διεθνώς αναγνωριστεί ως η πιο αξιόπιστη ανάλυση των αιτιών της τραπεζικής κρίσης στην Κύπρο.
Τα επιτεύγματα των δύο τελευταίων χρόνων είναι πολλά. Θα ήθελα ωστόσο να σταθώ λίγο σε ορισμένα από αυτά, αρχίζοντας από την έκθεση της ανεξάρτητης επιτροπής Lascelles η οποία κατά τη γνώμη μου αποτελεί ένα από τα πλέον σημαντικά επιτεύγματα της σύντομης θητείας μου ως Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας. Εδώ επιτρέψτε μου να ευχαριστήσω τον επικεφαλής του Γραφείου μου, τον κ. Γεωργίου, ο οποίος πρέπει να πάρει τα εύσημα γι’ αυτή την προσπάθεια αφού είναι με τη δική του επιμονή και εμμονή που συστάθηκε μια επιτροπή αναγνωρισμένου κύρους το έργο της οποίας αναγνωρίζεται ως καθόλα αξιόπιστο και αξιόλογο. Ο Γιώργος ήταν αυτός που "ανακάλυψε" όλα τα ξένα μέλη της επιτροπής και συντόνισε το έργο της, κάτω από εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες, αφού στο μέσο του έργου τους είχαμε το σοκ των αποφάσεων του Εurogroup του περασμένου Μαρτίου. Πρέπει, επίσης, να ευχαριστήσω και την Άννα Μαρκίδου η οποία διετέλεσε γραμματέας της επιτροπής.
Κατά τη σύντομη θητεία μου στο αξίωμα του Διοικητή της ΚΤΚ, παρά τις αντιξοότητες που αντιμετωπίσαμε και τις διάφορες επικρίσεις που δεχθήκαμε, μπορούμε πρωτίστως να είμαστε περήφανοι για το ότι βοηθήσαμε ώστε να αποτραπεί η κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος και η άτακτη χρεοκοπία του κυπριακού κράτους, κάτι που αναπόδραστα θα οδηγούσε στην αποχώρηση της χώρας από τη ζώνη του ευρώ και την ΕΕ, με τις όποιες ολέθριες οικονομικές και εθνικές συνέπειες μιας τέτοιας εξέλιξης.
Ο μηχανισμός που μας βοήθησε να κρατήσουμε τη χώρα μας στη ζώνη του ευρώ δεν είναι άλλος από το μηχανισμό παροχής ενίσχυσης σε έκτακτη ρευστότητα (ELA). Δυστυχώς στην Κύπρο, λόγω πολιτικών σκοπιμοτήτων, αυτός ο ίδιος μηχανισμός έχει δαιμονοποιηθεί. Στην προσπάθεια κάποιοι, οι οποίοι παριστάνουν και τους ειδήμονες, να μετατοπίσουν τις ευθύνες για τα πραγματικά αίτια της κρίσης, ενοχοποιούν τα συμπτώματα μιας ασθένειας (δηλαδή την έλλειψη ρευστότητας) - και τη θεραπεία (δηλαδή την παροχή έκτακτης ρευστότητας από τον θεράποντα ιατρό). Φταίει δηλαδή η παροχή ασπιρίνης και ο γιατρός γιατί ο ασθενής έχει πόνο! Ακόμη και σήμερα αυτοί οι «ειδήμονες» εθελοτυφλούν, ή απλά προσποιούνται πως δεν αντιλαμβάνονται, τι θα συνέβαινε αν διακόπταμε την παροχή ρευστότητας σε μια τόσο μεγάλη και συστημική τράπεζα πριν να ολοκληρωθούν οι διαπραγματεύσεις για το Πρόγραμμα. Αντιθέτως, σε άλλες χώρες όπως π.χ. η Ελλάδα (αλλά και η Ιρλανδία), όπου ο ELA στην κορυφή της κρίσης έφθασε τα €140 δις θεωρήθηκε ως ευλογία και σωτήρια λύση. Σήμερα, η παροχή έκτακτης ρευστότητας στην Ελλάδα είναι κάτω από €10 δις. Και αυτό επειδή πολλές από τις καταθέσεις που είχαν φύγει την περίοδο των εκλογών, επίστρεψαν αλλά και γιατί οι ανακεφαλαιοποιημένες από τα χρήματα του ελληνικού προγράμματος τράπεζες έχουν πρόσβαση σε πράξεις νομισματικής πολιτικής του Ευρωσυστήματος και έτσι μπορούν και αντλούν μεγάλα ποσά ρευστότητας κατευθείαν από την ΕΚΤ.
Ο ρόλος της Κεντρικής Τράπεζας στη συνομολόγηση του τελικού Μνημονίου Συναντίληψης το Μάρτη του 2013, αλλά και του προκαταρτικού του Νιόβρη του 2012, ήταν καθοριστικός και αποφασιστικός. Προσωπικά (και εδώ θα πρέπει να τονίσω την ενθάρρυνση που είχα από τον κ. Σταυρινάκη τον οποίον θέλω να ευχαριστήσω και δημόσια) ανέλαβα πρωτοβουλίες και στις δύο περιπτώσεις για να πεισθεί η πολιτική ηγεσία της χώρας μας να συμφωνήσει με την Τρόικα. Οι πρωτοβουλίες αυτές αναμφίβολα με έβλαψαν, γιατί κρίθηκαν – αδικαιολόγητα βεβαίως – με κριτήρια πολιτικά και όχι τεχνοκρατικά, αλλά το έκανα για το καλό της χώρας, επειδή δεν υπήρχε εναλλακτική επιλογή. Παρά τους όποιους σκληρούς όρους οι οποίοι μπορεί να επιβλήθηκαν, το Μνημόνιο αποτέλεσε τη σανίδα σωτηρίας της χώρας μας από την άτακτη χρεοκοπία, η οποία κατά τη γνώμη μου εύκολα θα οδηγούσε και σε εθνική καταστροφή.
Εδώ, ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει για το προσωπικό του Τμήματος Εποπτείας και Ρύθμισης Τραπεζικών Ιδρυμάτων, που εργάσθηκε νυχθημερόν και με ανιδιοτέλεια για να πετύχουμε τα καλύτερα για τη χώρα μας κάτω από πραγματικά πολύ αντίξοες συνθήκες. Όλοι τους εργάσθηκαν πολύ σκληρά, αλλά θα ήταν εκ μέρους μου παράλειψη αν δεν έλεγα ότι ξεχωριστό ρόλο είχαν η Αργυρώ Προκοπίου και ο Μιχάλης Στυλιανού, τόσο κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων όσο και κατά την υλοποίηση των Μνημονιακών μας υποχρεώσεων. Σημαντικό, επίσης, ρόλο στις διαπραγματεύσεις είχε και η ομάδα που ήταν υπεύθυνη για το Συνεργατισμό, με επικεφαλής το Γιώργο Ιωάννου, γιατί καταφέραμε να πείσουμε την Τρόικα να διατηρηθεί ο τοπικός χαρακτήρας και να προστατευθεί στο βαθμό που ήταν δυνατό ο κοινωνικός χαρακτήρας του συνεργατισμού.
Όσον αφορά την υποδειγματική υλοποίηση των ουκ ολίγων μνημονιακών μας υποχρεώσεων, η οποία συνέβαλε τα μέγιστα στις τρεις θετικές αξιολογήσεις του Προγράμματος αλλά και στη σταθεροποίηση που παρατηρείται μέχρι σήμερα, θα πρέπει εδώ να ευχαριστήσω όλο το προσωπικό της Τράπεζας, αφού όλοι με τον τρόπο τους, από τους Ανώτερους Διευθυντές μέχρι το γραφειακό προσωπικό συνέβαλαν σε αυτά τα θετικά αποτελέσματα. Η περισσότερη φυσικά δουλειά αναφορικά με το σημαντικά αναβαθμισμένο και εκσυγχρονισμένο εποπτικό πλαίσιο, έχει γίνει από το αρμόδιο Τμήμα που δεν είναι άλλο από το Τμήμα Εποπτείας και Ρύθμισης. Κατά το 2013 και 2014 εκδόθηκαν από την Τράπεζα νέες οδηγίες για τη διαχείριση καθυστερήσεων, τη χορήγηση νέων πιστωτικών διευκολύνσεων, την απομείωση δανείων και τη διενέργεια προβλέψεων, την κατάρτιση και υποβολή σχεδίων ανάκαμψης, ως επίσης και η οδηγία η οποία περιλαμβάνει και τον Κώδικα συμπεριφοράς.
Ξεχωριστό όμως ρόλο είχε το ολιγομελές αλλά δυναμικό προσωπικό της μονάδας εξυγίανσης που συστάθηκε εσπευσμένα, υπό τον κ. Στυλιανού, και της Νομικής Υπηρεσίας, οι οποίοι κλήθηκαν από την αρχή να υλοποιήσουν άνευ προηγουμένου περίπλοκα μέτρα εξυγίανσης σε εξαιρετικά στενά χρονικά περιθώρια και όπου τα περιθώρια λάθους ήταν ανύπαρκτα. Η εξέλιξη των εκατοντάδων υποθέσεων εναντίον της ΚΤ στα κυπριακά δικαστήρια όπου μέχρις στιγμής δεν έχουμε χάσει καμία υπόθεση είναι μία περίτρανη απόδειξη της υψηλής ποιότητας της δουλειάς που έγινε.
Πρέπει να θυμόμαστε όλοι ότι παρά τις διάφορες κριτικές που έγιναν αναφορικά με τα μέτρα εξυγίανσης, τα μέτρα αυτά δεν επηρέασαν το 96% των καταθετών των δύο εμπλεκομένων τραπεζών. Επίσης πρέπει να υπενθυμίσω ότι το τελικό ποσοστό του "κουρέματος" – δηλαδή το 47.5% για το οποίο δέχθηκα πολλές προσωπικές επιθέσεις από μεγάλη μερίδα των ΜΜΕ που έγινε στην Τράπεζα Κύπρου - έχει αποδειχθεί σωτήριο. Είναι αυτό το οποίο επέτρεψε την άμεση επαναφορά της τράπεζας σε καθεστώς αντισυμβαλλομένου μέρους για πράξεις νομισματικής πολιτικής του Ευρωσυστήματος, και είναι αυτό το οποίο επέτρεψε στην Τράπεζα Κύπρου να κάνει τις αναγκαίες προβλέψεις, διατηρώντας ταυτόχρονα ένα υγιή δείκτη πρωτοβάθμιων ιδίων κεφαλαίων ο οποίος βρίσκεται σήμερα στο 10.2%. Στη σχετική συνεδρία της ΕΚΤ, η ΚΤΚ και ο Διοικητής δέχθηκε συγχαρητήρια από τον Πρόεδρο της ΕΚΤ για το γεγονός ότι πήραμε την ορθή απόφαση, αντιστεκόμενοι στις ολοφάνερες πολιτικές πιέσεις που ασκήθηκαν εκείνη την περίοδο.
Ταυτόχρονα, η εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων, η οποία ήταν υποδειγματική, αλλά και οι επεξηγήσεις που δόθηκαν μέσω των μέσων μαζικής επικοινωνίας τον καιρό εκείνο βοήθησαν στην αποδοχή των μέτρων από το ευρύ κοινό και βοήθησαν να αποκατασταθεί σταδιακά η ομαλή λειτουργία του τραπεζικού συστήματος.
Πιο πρόσφατα επιτεύγματα περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, και την αποφυγή πώλησης του χρυσού η οποία μπορεί να ήταν μεν απόφαση Διοικητή αλλά στην πράξη δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς να υπάρξει αλλαγή στη Συμφωνία που είχαμε με το ΔΝΤ (MEFP), κάτι για το οποίο υπήρξε συντονισμένη προσπάθεια της διοίκησης της Τράπεζας και στελεχών του προσωπικού. Για να πετύχουμε αυτή την αλλαγή είχαμε καλή συνεργασία με το Υπουργείο Οικονομικών, στήριξη από το ανώτατο επίπεδο της ΕΚΤ, αλλά και από την Κομισιόν.
Από τη θέση μου ως Διοικητής ανάλωσα το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου μου στη διαχείριση της κρίσης στην Κύπρο, κυριολεκτικά από την πρώτη μέρα που ανέλαβα καθήκοντα. Ωστόσο, μέσω της συμμετοχής μου στο Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΚΤ συνέβαλα μαζί με ομολόγους μου στη λήψη σημαντικών αποφάσεων οι οποίες αποδείχθηκαν καθοριστικής σημασίας στη διάσωση του ευρώ. Ας μη ξεχνάμε ότι το καλοκαίρι του 2012 τα σενάρια εξόδου της Ελλάδας από την Ευρωζώνη έδιναν και έπαιρναν, και άρχισαν μάλιστα διάφορα σενάρια αποχώρησης άλλων χωρών, με την εμφάνιση στα αγορές του λεγόμενου «re‑denomination risk» στις αποδόσεις των ομολόγων χωρών όπως η Ιταλία και η Ισπανία. Ακολούθησε η περίφημη δήλωση του Προέδρου της ΕΚΤ στο Λονδίνο (“the ECB will do whatever it takes to save the euro”). Στη συνέχεια, είχα την τύχη να συμμετάσχω στις συζητήσεις και στις αποφάσεις που ακολούθησαν στο ΔΣ της ΕΚΤ για να δημιουργήσουμε την απαραίτητη άμυνα για τη διάσωση του ευρώ, η οποία οδήγησε μεταξύ άλλων και στη δημιουργία του προγράμματος Outright Monetary Transactions (OMT). Το πρόγραμμα αυτό, σε συνδυασμό με τη δημιουργία του Ενιαίου Εποπτικού Μηχανισμού και με τη χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής η οποία ακολούθησε, αποδείχθηκαν καθοριστικής σημασίας για την ανάκαμψη, ανάπτυξη και σταθερότητα της Ευρωζώνης. Μπορούμε να είμαστε περήφανοι ότι τα τελευταία δύο χρόνια συμβάλαμε ως Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου σε διάφορα επίπεδα σε όλες αυτές τις θετικές εξελίξεις σε Ευρωπαϊκό επίπεδο.
Τελειώνοντας, δεν θα παραλείψω να αναφέρω ότι η διοικητική στήριξη που είχα από την κ. Μαρκάτζιη και την κ. Γεωργιάδου ήταν εξαιρετικά πολύτιμη. Και οι δύο εργάσθηκαν πολύ σκληρά, πολλές φορές κυριολεκτικά νυχτοξημερώθηκαν, για να με βοηθήσουν να βγάλουμε σε πέρας τον τεράστιο όγκο δουλειάς που είχαμε να διεξέλθουμε ως Γραφείο Διοικητή, λόγω της κρίσης, η οποία ελπίζω και εύχομαι να οδεύει προς το τέλος της, τόσο στην Κύπρο όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Αν παρέλειψα να αναφερθώ σε άλλους συναδέλφους ονομαστικά, το έκανα απλώς για να μη μακρηγορήσω. Ειλικρινά, σας ευχαριστώ όλους για την προσφορά σας στην επίτευξη των στόχων της Τράπεζας.
Κλείνοντας, εύχομαι στην κ. Γιωρκάτζη κάθε επιτυχία στο έργο της και τη διαβεβαιώνω ότι θα είμαι στο πλευρό της όποτε με χρειασθεί. Παρά το γεγονός ότι κάποιος μπορεί να ισχυρισθεί ότι τα πιο δύσκολα είναι πίσω μας γιατί έχουν γίνει το 2013, το έργο της κ. Γιωρκάτζη δεν αναμένεται να είναι εύκολο. Οι κίνδυνοι που παραμένουν στο τραπεζικό σύστημα είναι ακόμη μεγάλοι και οι προκλήσεις πολλές. Το «καθάρισμα» του ισολογισμού των τραπεζών από το υψηλό ποσοστό των μη εξυπηρετούμενων δανείων είναι σήμερα, κατά τη γνώμη μου, υψίστης σημασίας αλλά δεν είναι εύκολο εγχείρημα ενώ η οικονομία βρίσκεται ακόμη σε βαθειά ύφεση, με την ανεργία να συνεχίζει να καλπάζει. Η ανάκτηση της εμπιστοσύνης των καταθετών, η οποία είναι απαραίτητη για την κατάργηση των περιοριστικών μέτρων και τη μείωση των επιτοκίων, σε μεγάλο βαθμό εξαρτάται από την επιτυχία αυτής της προσπάθειας. Με τη σειρά της, η μείωση των επιτοκίων και γενικότερα η ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της νομισματικής πολιτικής είναι και το κλειδί για την ανάκαμψη της πραγματικής οικονομίας. Ταυτόχρονα, τους επόμενους μήνες οι διάφορες χαλαρώσεις οι οποίες πρέπει να γίνουν βάσει του οδικού χάρτη θα δημιουργήσουν προκλήσεις στη διαχείριση της ρευστότητας των τραπεζικών ιδρυμάτων οι οποίες πρέπει να αντιμετωπισθούν σε πλήρη συνεργασία και συνεννόηση με την ΕΚΤ.
Παρά τις όποιες δυσκολίες οι οποίες αναμφίβολα θα υπάρξουν, είμαι αισιόδοξος ότι όλα θα πάνε καλά γιατί η κ. Γιωρκάτζη πέραν του ότι είναι ένα καταξιωμένο άτομο, θα έχει στη διάθεσή της ένα έμπειρο, ταλαντούχο και αφοσιωμένο προσωπικό το οποίο διαβλέπω ότι θα αξιοποιήσει στο έπακρο. Διαβλέπω, επίσης, ότι η δυναμικότητα, η εργατικότητα και η ακεραιότητα του χαρακτήρα της θα τη βοηθήσουν ώστε να αντεπεξέλθει τις όποιες δυσκολίες παρουσιασθούν στο δρόμο της. Εύχομαι και πάλιν καλή επιτυχία στην κ. Γιωρκάτζη και επαναλαμβάνω ότι θα είμαι στο πλευρό της για ό,τι με χρειασθεί.
Εύχομαι σε όλους σας καλή συνέχεια στο έργο σας, και κάθε καλό στη μελλοντική σας σταδιοδρομία, καλή αφυπηρέτηση σε όσους αφυπηρετούν σύντομα, υγεία, και οικογενειακή γαλήνη και ευτυχία.