Ο κόσμος διέρχεται σήμερα μία περίοδο ραγδαίας τεχνολογικής εξέλιξης, η οποία μετασχηματίζει με πρωτοφανή ταχύτητα τις οικονομίες, τις αγορές εργασίας, τις επιχειρήσεις αλλά και τα ίδια τα νοικοκυριά. Η τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ) αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετάβασης. Σύγχρονα συστήματα ΑΙ μπορούν πλέον να γράφουν κείμενα και κώδικα, να αναλύουν τεράστιους όγκους δεδομένων και να λαμβάνουν αποφάσεις σε πραγματικό χρόνο. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει πλέον διεισδύσει οριζόντια σε πλήθος τομέων και αναδιαμορφώνει ταχύτατα τον τρόπο με τον οποίο παράγεται εργασία, γνώση και αξία σε ολόκληρη την οικονομία και την κοινωνία. Σύμφωνα με ανάλυση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2024, μέσα στην επόμενη δεκαετία περίπου 40% των θέσεων εργασίας παγκοσμίως θα επηρεαστούν από την τεχνητή νοημοσύνη, ενώ στις ανεπτυγμένες οικονομίες το ποσοστό αυτό φθάνει έως και το 60%.
Δημιουργική καταστροφή
Το Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών του 2025 απονεμήθηκε τον Οκτώβριο στους Joel Mokyr, Philippe Aghion και Peter Howitt, για τη συμβολή τους στην κατανόηση της «δημιουργικής καταστροφής» και του ρόλου της καινοτομίας στη μακροχρόνια οικονομική ανάπτυξη. Στην επίσημη ανακοίνωση της Επιτροπής Νόμπελ περιλαμβάνεται ένα ιδιαίτερα εύγλωττο γράφημα που απεικονίζει την εξέλιξη του κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε βάθος αιώνων. Το γράφημα δείχνει ότι για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας η οικονομική ανάπτυξη ήταν σχεδόν μηδενική, ενώ η διατηρήσιμη αύξηση της παραγωγικότητας αποτελεί σχετικά πρόσφατο φαινόμενο, άμεσα συνδεδεμένο με κύματα τεχνολογικής καινοτομίας και θεσμικής προσαρμογής.
Η τεχνητή νοημοσύνη, ως τεχνολογία αιχμής και ανατροπής, συνιστά έντονη εκδήλωση της δημιουργικής καταστροφής.
Η δημιουργική καταστροφή περιγράφει τη διαδικασία κατά την οποία νέες τεχνολογίες, προϊόντα και επιχειρηματικά μοντέλα εκτοπίζουν τα παλαιότερα. Το δημιουργικό σκέλος αφορά τα κέρδη παραγωγικότητας, ανταγωνιστικότητας και ευημερίας σε βάθος χρόνου. Το καταστροφικό σκέλος αφορά την απαξίωση κεφαλαίου, θέσεων εργασίας και δεξιοτήτων που δεν προσαρμόζονται εγκαίρως.
Η πρόοδος δεν είναι αυτόματη· εξαρτάται από το αν οι κοινωνίες και οι θεσμοί τους μπορούν να επιτρέψουν τη μετάβαση και να απορροφήσουν το κόστος της. Υπό τις παρούσες συνθήκες της υψηλής αβεβαιότητας, η πρόκληση είναι ακόμη πιο μεγάλη. Στην Έκθεση Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας (Financial Stability Review) της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας του Νοεμβρίου 2025, επισημαίνεται πως υπάρχουν επίμονοι και αυξανόμενοι κίνδυνοι που συνδέονται με τη γεωπολιτική αβεβαιότητα, τις υψηλές αποτιμήσεις ενεργητικού, και τις νέες τεχνολογικές προκλήσεις (π.χ. τους κινδύνους στον κυβερνοχώρο και τις επιπτώσεις του AI).
Η Κύπρος μπροστά στη μεγάλη τεχνολογική τομή
Για μια μικρή και ανοικτή οικονομία όπως η Κύπρος, η πρόκληση δεν είναι να αποφύγει τη δημιουργική καταστροφή, αλλά να τη διαχειριστεί με τρόπο που να την κατατάσσει στους κερδισμένους της μετάβασης.
Αυτό προϋποθέτει θεσμούς σε διαρκή εγρήγορση για την υιοθέτηση κατάλληλων πολιτικών. Η ικανότητα των θεσμών να προσαρμόζονται γρήγορα καθορίζει αν η καινοτομία θα μεταφραστεί σε πραγματική οικονομική αξία. Ένα παράδειγμα είναι η υιοθέτηση πολιτικών για ενίσχυση των μηχανισμών reskilling/upskilling αφού κατά τη διαδικασία της δημιουργικής καταστροφής η δημιουργία νέων θέσεων και η καταστροφή των υφιστάμενων, επιταχύνεται και διαχέεται εντονότερα σε όλη την οικονομία. Παρεμφερής είναι η εισαγωγή πολιτικών στήριξης των ομάδων που πλήττονται κατά την τεχνολογική μετάβαση, για μείωση του κοινωνικού κόστους.
Παράλληλα, οι επιχειρήσεις καλούνται να προσαρμόσουν έγκαιρα τα επιχειρηματικά τους μοντέλα ώστε να διασφαλίσουν τη βιωσιμότητά τους. Η εν λόγω προσαρμογή δεν θα πρέπει να περιορίζεται στη λειτουργική πτυχή της παραγωγικής διαδικασίας, αλλά θα πρέπει να διαλαμβάνει την διαμόρφωση νέων στόχων και στρατηγικών στη βάση και του διαμορφούμενου νέου τοπίου.
Για τα νοικοκυριά, αυτό σημαίνει αλλαγές στο περιεχόμενο της εργασίας, αυξημένη ανάγκη reskilling/upskilling αλλά και διαφορετικό τρόπο πρόσβασης σε υπηρεσίες όπως οι χρηματοοικονομικές, η υγεία και η εκπαίδευση. Αξίζει να σημειωθεί ότι πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης κατέδειξε ότι μέσα στην επόμενη δεκαετία, το 40% της οικιακής εργασίας θα έχει αυτοματοποιηθεί.
Συμπερασματικά, η δημιουργική καταστροφή αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της σύγχρονης οικονομικής εξέλιξης. Για να μετατραπεί σε ευκαιρία και όχι σε απειλή, απαιτείται συντονισμένη προσαρμογή τόσο από το κράτος όσο και από τον ιδιωτικό τομέα. Σύγχρονοι, ευέλικτοι θεσμοί και διορατικές επιχειρήσεις είναι το κλειδί ώστε η Κύπρος να αξιοποιήσει την τεχνολογική μετάβαση και να ενισχύσει τη μακροχρόνια ανθεκτικότητα και ευημερία της.