Λευκωσία, 23 Οκτωβρίου 2023
Κυρία Πρόεδρε της Επιτροπής, κυρίες και κύριοι Βουλευτές,
Εκφράζω την εκτίμησή μου για την ευκαιρία που μου δίνεται να μοιραστώ τις σκέψεις μου μαζί σας, στο πλαίσιο της συζήτησης για τον Προϋπολογισμό του Κράτους για το έτος 2024.
Ζούμε σε μια εποχή όπου οι γεωπολιτικές αναταράξεις, όπως ο συνεχιζόμενος πόλεμος στην Ουκρανία αλλά και ο νέος πόλεμος που ξεκίνησε στο γειτονικό Ισραήλ, επηρεάζουν τις παγκόσμιες αγορές, τις τιμές της ενέργειας και ευρύτερα την εμπιστοσύνη και συμπεριφορά των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων. Αυτές οι αβέβαιες συνθήκες δημιουργούν συνεχείς προκλήσεις για την ευρωπαϊκή και την κυπριακή οικονομία, αλλά ταυτόχρονα παρέχουν την ευκαιρία για αναθεώρηση και αναπροσαρμογή των οικονομικών πολιτικών μας εκεί και όπου κρίνεται αναγκαίο. Είναι επομένως σημαντικό, οι σχεδιασμοί και προϋπολογισμοί που συζητούμε σήμερα να αντανακλούν αυτές τις προκλήσεις και αναγκαιότητες.
Εγχώριες μακροοικονομικές εξελίξεις
ΑΕΠ
Η κυπριακή οικονομία έχει καταγράψει σημαντική ετήσια μεγέθυνση 2,6% το πρώτο εξάμηνο του 2023 σε σχέση με 7,1% το αντίστοιχο περσινό εξάμηνο, παρά τον συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία και τις συνεπακόλουθες διεθνείς κυρώσεις που επιβλήθηκαν στη Ρωσία. Συνολικά, οι θετικές επιδόσεις του ΑΕΠ, ιδιαίτερα σε σύγκριση με τη ζώνη του ευρώ, καταδεικνύουν την ανθεκτικότητα και την ευελιξία της κυπριακής οικονομίας απέναντι στις προκλήσεις αυτές.
Τα διαθέσιμα στοιχεία από την Eurostat καταδεικνύουν ότι η μεγέθυνση του ΑΕΠ το πρώτο εξάμηνο του 2023 προήλθε, κυρίως, από ετήσια αύξηση της εγχώριας ζήτησης, δηλαδή της ιδιωτικής κατανάλωσης και των επενδύσεων. Σε ό,τι αφορά την πορεία της οικονομίας από την πλευρά της παραγωγής, φαίνεται ότι η ανάκαμψη του ΑΕΠ το πρώτο εξάμηνο του 2023 προήλθε από την αυξημένη δραστηριότητα που παρατηρήθηκε σε όλους τους οικονομικούς τομείς, εκτός του τομέα των επαγγελματικών υπηρεσιών. Ο τομέας αυτός κατέγραψε οριακή συρρίκνωση κατά 0,2 ποσοστιαίες μονάδες λόγω του αρνητικού αντικτύπου στον κύκλο εργασιών του, συνεπακόλουθο των κυρώσεων στην Ρωσία. Οι τομείς με τη μεγαλύτερη συνεισφορά στο ΑΕΠ κατά το πρώτο εξάμηνο του 2023 ήταν εκείνοι του εμπορίου, των μεταφορών, των ξενοδοχείων και εστιατορίων με 1,5 ποσοστιαίες μονάδες. Συνεισφορά 0,6 ποσοστιαίων μονάδων είχαν οι τομείς της ενημέρωσης και επικοινωνίας, οι οποίες περιλαμβάνουν τις εταιρείες υψηλής τεχνολογίας. Η συνεισφορά αυτή προέρχεται από την αύξηση του κύκλου εργασιών των ξένων εταιρειών που δραστηριοποιούνται στον τομέα της τεχνολογίας και οι οποίες εγκαταστάθηκαν στην Κύπρο τα προηγούμενα έτη, στα πλαίσια του λεγόμενου Headquartering Policy.
Σύμφωνα με τις μακροοικονομικές προβλέψεις Σεπτεμβρίου 2023 της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου (ΚΤΚ), οι οποίες θα πρέπει να σημειωθεί ότι καταρτίστηκαν πριν από το ξέσπασμα του πολέμου στο Ισραήλ, ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ για το 2023 αναμενόταν να ανέλθει στο 2,4%, με περαιτέρω άνοδο τα επόμενα έτη, φθάνοντας στο 2,7% το 2024 και 3,1% το 2025.
Σημαντική συνεισφορά αναμένεται κυρίως από μεγάλες ιδιωτικές επενδύσεις οι οποίες βρίσκονται σε εξέλιξη, καθώς επίσης από έργα για στήριξη της ψηφιακής και πράσινης ανάπτυξης και άλλα μεταρρυθμιστικά έργα στο πλαίσιο υλοποίησης του Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Η ιδιωτική κατανάλωση, αν και προβλέπεται να επιβραδυνθεί, αναμένεται να παραμείνει σημαντικός μοχλός της οικονομικής ανάπτυξης τα επόμενα έτη. Σε σχέση με τις καθαρές εξαγωγές η συνεχιζόμενη, αν και με χαμηλότερους ρυθμούς, επέκταση του κύκλου εργασιών ξένων εταιρειών που έχουν ήδη εγκατασταθεί στην Κύπρο ιδιαίτερα τα πρόσφατα έτη και που δραστηριοποιούνται στο τομέα της τεχνολογίας, όπως και η καλή επίδοση του Τουρισμού, αντισταθμίζουν μερικώς τον αρνητικό οικονομικό αντίκτυπο στον κύκλο εργασιών των επαγγελματικών υπηρεσιών λόγω των κυρώσεων στην Ρωσία.
Επαναλαμβάνω ότι οι πιο πάνω προβλέψεις ολοκληρώθηκαν πριν από το ξέσπασμα του πολέμου στο Ισραήλ και ότι υπάρχει αβεβαιότητα ως προς τις ενδεχόμενες οικονομικές επιπτώσεις, οι οποίες θα εξαρτηθούν από τη διάρκεια, έκταση και ένταση του πολέμου. Με βάση τις προβλέψεις Σεπτεμβρίου 2023 της ΚΤΚ, οι μακροοικονομικές προβλέψεις πάνω στις οποίες βασίζεται ο προϋπολογισμός του κράτους για το 2024 θεωρούνται ρεαλιστικές και με πολύ μικρές διαφορές από τις εκτιμήσεις της KTK. Συγκεκριμένα, ο ρυθμός μεγέθυνσης του ΑΕΠ είναι οριακά χαμηλότερος στις προβλέψεις Σεπτεμβρίου 2023 της ΚΤΚ κατά 0,1 ποσοστιαία μονάδα το 2023 και κατά 0,2 ποσοστιαίες μονάδες το 2024. Στο πλαίσιο των εν λόγω προβλέψεων, οι μικρές αυτές διαφορές δεν είναι σημαντικές. Ταυτόχρονα, σημειώνεται η μεγάλη αβεβαιότητα που χαρακτηρίζει τις προβλέψεις διεθνώς, λόγω και του πρόσφατου πολέμου στο Ισραήλ.
Για την Κύπρο, οι κύριοι καθοδικοί κίνδυνοι για το ΑΕΠ σχετίζονται με την πιθανότητα μεγαλύτερης της αναμενόμενης αρνητικής επίδρασης στις εξαγωγές υπηρεσιών, λόγω του σχετικού αντίκτυπου των γεωπολιτικών εντάσεων στο εξωτερικό περιβάλλον. Επίσης, οι κίνδυνοι αυτοί συνδέονται και με ενδεχόμενα υψηλότερες από τις αναμενόμενες τιμές βασικών αγαθών και προϊόντων, σε συνάρτηση με παρατεταμένες επιδράσεις από την πρόσφατη άνοδο που παρατηρήθηκε στις τιμές πετρελαίου.
Αγορά εργασίας
Στην αγορά εργασίας, η ανεργία αναμένεται να καταγράψει μείωση στο 6,3% του εργατικού δυναμικού το 2023 σε σχέση με 6,8% το 2022, με συνεχιζόμενη πτωτική πορεία τα επόμενα έτη. Συγκεκριμένα, η ανεργία εκτιμάται ότι θα μειωθεί περαιτέρω στο 5,9% το 2024 και θα πλησιάσει συνθήκες πλήρους απασχόλησης, φθάνοντας στο 5,6% το 2025. Η επίδραση στην αγορά εργασίας από το ξέσπασμα του πολέμου στο Ισραήλ θα εξαρτηθεί από την διάρκεια και την ένταση του πολέμου.
Εγχώριος πληθωρισμός
Όσον αφορά τον εγχώριο πληθωρισμό, με βάση τον Εναρμονισμένο Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΕνΔΤΚ), αυτός κατέγραψε ετήσια αύξηση 4,4% κατά την περίοδο Ιανουαρίου-Σεπτεμβρίου 2023 σε σύγκριση με αύξηση 8,1% την αντίστοιχη περίοδο του 2022. Σε γενικές γραμμές, ο πληθωρισμός σημείωσε σημαντική επιβράδυνση, παραμένει όμως σε επίπεδα πάνω από το μεσοπρόθεσμο στόχο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), του 2%.
Κυριότερο ρόλο στην επιβράδυνση του πληθωρισμού διαδραμάτισε η σύσφιξη της ενιαίας νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ για τις χώρες-μέλη της ζώνης του ευρώ. Σημειώνεται επίσης ότι ο συνολικός πληθωρισμός κατά το πρώτο ενιάμηνο του έτους συγκρατήθηκε και από τις τιμές της ενέργειας, οι οποίες κατέγραψαν μειώσεις σε σύγκριση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο.
Οι τιμές των τροφίμων είχαν σημαντική ανοδική συνεισφορά στον ΕνΔΤΚ, καταγράφοντας περαιτέρω ετήσια αύξηση 7,8% κατά την περίοδο Ιανουαρίου-Σεπτεμβρίου 2023 σε σύγκριση με άνοδο 6,8% την αντίστοιχη περίοδο του 2022. Αυτή η εξέλιξη οφείλεται κυρίως στο αυξημένο κόστος παραγωγής λόγω των παρατεταμένων συνεπειών του συνεχιζόμενου πολέμου στην Ουκρανία, καθώς επίσης και στα υψηλότερα περιθώρια κέρδους που εφαρμόζουν οι επιχειρήσεις.
Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα μηνιαία στοιχεία, ο εγχώριος πληθωρισμός καταγράφει ανοδική πορεία από τον Αύγουστο του 2023, ανερχόμενος στο 4,3% τον Σεπτέμβριο του 2023 σε σύγκριση με 3,1% τον Αύγουστο και 2,4% τον Ιούλιο του 2023. Η αύξηση στον πληθωρισμό τον Αύγουστο και Σεπτέμβριο του 2023 σε σχέση με τους προηγούμενους μήνες οφείλεται κυρίως στις μικρότερες ετήσιες μειώσεις στις τιμές της ενέργειας ένεκα της απόσυρσης των κυβερνητικών μέτρων ανακούφισης για τα κύρια καύσιμα και το ηλεκτρικό ρεύμα που ίσχυαν μέχρι και τον Ιούνιο του 2023 σε συνδυασμό με την πρόσφατη ανοδική τάση της διεθνούς τιμής του πετρελαίου λόγω πιέσεων από την πλευρά της προσφοράς.
Με βάση τις πιο πάνω εξελίξεις, οι πιο πρόσφατες προβλέψεις της ΚΤΚ δείχνουν ότι ο εγχώριος πληθωρισμός προβλέπεται να επιβραδυνθεί σημαντικά στο 3,9% το 2023 από 8,1% το 2022, ενώ το 2024 αναμένεται να σημειώσει περαιτέρω υποχώρηση στο 2,7% και στο 2,0% το 2025.
Δημοσιονομικές εξελίξεις – Προϋπολογισμός 2024 και Μεσοπρόθεσμο Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2024-2026
To 2022 καταγράφηκε δημοσιονομικό πλεόνασμα 2,5% του ΑΕΠ σε σύγκριση με έλλειμμα 1,8% του ΑΕΠ το 2021. Για τους πρώτους οκτώ μήνες του 2023, το πλεόνασμα της γενικής κυβέρνησης έφτασε στο 3% του ΑΕΠ, σε σύγκριση με πλεόνασμα 1,2% την αντίστοιχη περσινή περίοδο, αντανακλώντας κυρίως τη σημαντική αύξηση των εισπράξεων σε όλες τις κύριες κατηγορίες εσόδων. Σε αυτή την περίοδο, τα δημόσια έσοδα αυξήθηκαν κατά 16,8% σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο, ως αποτέλεσμα της συνεχιζόμενης οικονομικής ανάκαμψης και των πληθωριστικών πιέσεων που ενίσχυσαν τα έσοδα από έμμεσους φόρους.
Η οικονομική μεγέθυνση των τελευταίων ετών και η βελτίωση των δημοσιοοικονομικών δεικτών μαζί με τη βελτίωση των δεικτών ευρωστίας του τραπεζικού τομέα, έχουν οδηγήσει στην αναβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας της χώρας σε επενδυτική βαθμίδα και από όσους μεγάλους οργανισμούς αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας διατηρούσαν ακόμα την Κύπρο σε μη επενδυτική βαθμίδα. Πλέον η Κύπρος είναι σε επενδυτική βαθμίδα από όλους τους μεγάλους οργανισμούς αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας.
Την ίδια στιγμή όμως δεν θα πρέπει να παραγνωρίζονται οι κίνδυνοι για τα δημόσια οικονομικά, ιδιαίτερα σε ένα οικονομικό περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας. Η αύξηση στις δημόσιες δαπάνες για τους πρώτους οκτώ μήνες του 2023 έφτασε στο 9,3%, κυρίως λόγω των αυξήσεων στις απολαβές προσωπικού και στις κοινωνικές παροχές. Οι πιέσεις για περαιτέρω αυξήσεις στις απολαβές προσωπικού και για δαπάνες που σχετίζονται με το ΓεΣΥ παραμένουν δύο σημαντικές πηγές κινδύνων για τα επόμενα έτη. Επίσης, αναμένεται ότι οι αυξημένες πληρωμές τόκων θα επιβαρύνουν το δημοσιονομικό ισοζύγιο, παρόλο που αυτή η επίπτωση αναμένεται να είναι διαχειρίσιμη λόγω του σημερινού υψηλού επιπέδου ταμειακών αποθεμάτων που επιτρέπει μεγαλύτερη ευελιξία στη διαχείριση του δημόσιου χρέους.
Επιπλέον, οποιαδήποτε δημοσιονομικά μέτρα λαμβάνονται προς αντιμετώπιση των επιπτώσεων στους πολίτες και επιχειρήσεις από τις υψηλές τιμές ενέργειας και γενικότερα τις πληθωριστικές πιέσεις, θα πρέπει να είναι στοχευμένα στην προστασία των ευάλωτων νοικοκυριών και επιχειρήσεων, να είναι προσωρινά και να ενισχύουν τα κίνητρα μείωσης της χρήσης ορυκτών καυσίμων και εξοικονόμησης ενέργειας. Όπως εύστοχα αναφέρει και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η συνετή δημοσιονομική πολιτική θα συμβάλει στη διασφάλιση της σταθερότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας και θα διευκολύνει την αποτελεσματική μετάδοση της νομισματικής πολιτικής σε ένα περιβάλλον υψηλού πληθωρισμού.
Όσον αφορά το δείκτη δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ, διαμορφώθηκε στο 85,7% στο τέλος του 2022, μετά την αξιοσημείωτη μείωση του, σχεδόν κατά 30 ποσοστιαίες μονάδες τα προηγούμενα δύο έτη, κυρίως λόγω της ισχυρής ανάκαμψης της οικονομίας και εν μέρει λόγω της επίδρασης του πληθωρισμού στο ονομαστικό ΑΕΠ. Αναμένεται ότι ο δείκτης χρέους θα συνεχίσει την καθοδική του πορεία αντανακλώντας τη συνεχιζόμενη οικονομική ανάπτυξη και τις προβλέψεις για δημοσιονομικά πλεονάσματα τα επόμενα έτη. Σήμερα, βρίσκεται περίπου στο 80% του ΑΕΠ, δηλαδή κοντά στα επίπεδα του μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αναμφίβολα, σε σχέση με το όριο του 60% που προβλέπεται στη συνθήκη του Μάαστριχτ, ο δείκτης δημόσιου χρέους παραμένει υψηλός και πρέπει να σημειωθεί και φέτος ότι η αξιοπιστία της δημοσιονομικής πολιτικής είναι απαραίτητη για τον περιορισμό στο ελάχιστο των κινδύνων που απειλούν την επενδυτική αξιολόγηση της χώρας.
Στη σημερινή εποχή, η δημοσιονομική πολιτική πρέπει επίσης να προσαρμόζεται διαρκώς στο πλαίσιο της μετάβασης προς μια πιο ανταγωνιστική και βιώσιμη οικονομία. Για τον λόγο αυτό, η επιτυχής απορρόφηση των κονδυλίων από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας είναι κρίσιμης σημασίας ζήτημα, καθώς αυτά παρέχουν τη δυνατότητα υλοποίησης αναπτυξιακών έργων που επικεντρώνονται στους διττούς στόχους της ψηφιακής και πράσινης ανάπτυξης. Επιπλέον, η αναβάθμιση του δημόσιου τομέα μέσω της εφαρμογής διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων αποτελεί σημαντική παράμετρο για την επίτευξη της ορθολογικής και αποδοτικής διαχείρισης των δημόσιων οικονομικών.
Συνολικά, θέση της ΚΤΚ είναι ότι οι επιλογές πολιτικής που θα υιοθετηθούν μέσω του κρατικού προϋπολογισμού, μπορούν και πρέπει να βοηθήσουν στη μετάβαση προς μια πιο ανταγωνιστική, πιο ανθεκτική και βιώσιμη οικονομία.
Πακέτο νέων μέτρων στήριξης, Οκτωβρίου 2023
Οι επιπτώσεις που έχουν οι πιο επίμονες από τις αναμενόμενες υψηλές τιμές ενέργειας και οι πληθωριστικές πιέσεις στα νοικοκυριά και στις επιχειρήσεις οδήγησαν σε ένα νέο κυβερνητικό πακέτο στήριξης που ανακοινώθηκε την προηγούμενη εβδομάδα.
Σχεδόν όλα τα μέτρα που περιλαμβάνονται στο πακέτο στήριξης είναι προσωρινά, κάτι που είναι σύμφωνο με τις κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αλλά και τις παροτρύνσεις της ΕΚΤ προς τις κυβερνήσεις της ζώνης του ευρώ. Τα μεγαλύτερα από τα μέτρα αυτά θα μειώσουν άμεσα τις τιμές ενέργειας και επιλεγμένων προϊόντων, ωστόσο αυτή η επίπτωση θα είναι αντίστροφη όταν τα μέτρα θα λήξουν. Τέλος, η άποψη της ΚΤΚ είναι συνυφασμένη με τις κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αλλά και τις εκφρασθείσες απόψεις της ΕΚΤ ότι είναι προτιμητέο τα όποια μέτρα να είναι όσο το δυνατό στοχευμένα στην προστασία των ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού.
Εξελίξεις στον τραπεζικό τομέα
Ο τραπεζικός τομέας καταγράφει θετική πορεία τα τελευταία χρόνια παρά τις έντονες και αλλεπάλληλες προκλήσεις της υγειονομικής κρίσης, των γεωπολιτικών εξελίξεων και των πληθωριστικών πιέσεων. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα εποπτικά στοιχεία για το 2023, η κεφαλαιακή επάρκεια των τραπεζών βρίσκεται σε ικανοποιητικά επίπεδα ενώ ο δείκτης κάλυψης ρευστότητας υπερβαίνει κατά πολύ τον αντίστοιχο μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συγκεκριμένα, ο δείκτης κάλυψης ρευστότητας βρισκόταν στο 327% τον Ιούνιο του 2023, ποσοστό σχεδόν διπλάσιο του αντίστοιχου μέσου όρου της Ευρωζώνης και ο δείκτης κεφαλαίου κοινών μετοχών (CET1) ανερχόταν στο 18,9%, σε σύγκριση με το ευρωπαϊκό δείκτη που ήταν 15,9%. Αυτό αποδεικνύει για ακόμη μια φορά πως ο τραπεζικός τομέας όχι μόνο διατηρεί αλλά και ενισχύει την ανθεκτικότητα του εν όψει απρόβλεπτων μελλοντικών κραδασμών.
Σήμερα βιώνουμε μια περίοδο αυξανόμενων επιτοκίων ένεκα των αποφάσεων νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ που ήδη πετυχαίνουν να περιορίζουν τον πληθωρισμό. Κατ’ επέκταση τα δανειστικά επιτόκια στο κυπριακό τραπεζικό σύστημα έχουν σημειώσει αισθητή άνοδο, κυρίως λόγω του ποσοστού δανείων που συνδέονται με κυμαινόμενο επιτόκιο είτε EURIBOR είτε με το βασικό επιτόκιο της ΕΚΤ. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με στοιχεία που συλλέχτηκαν με ημερομηνία αναφοράς 31 Δεκεμβρίου 2022, το ποσοστό των εξυπηρετούμενων δανείων σε ευρώ που συνδέονται με σταθερό επιτόκιο ανέρχεται στο 12,82% , το 44,39% είναι συνδεμένα με το EURIBOR ή με το βασικό επιτόκιο της ΕΚΤ και το 29,94% με το βασικό επιτόκιο της τράπεζας το οποίο μεταβάλλεται σε πολύ πιο χαμηλό βαθμό συγκριτικά με τα δάνεια συνδεμένα με το EURIBOR ή με το βασικό επιτόκιο της ΕΚΤ. Η αύξηση των επιτοκίων των συγκεκριμένων δανείων σε συνδυασμό με τη σημαντική αύξηση των τιμών περιορίζουν το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων. Επομένως, είναι υψίστης σημασίας οι τράπεζες να εφαρμόζουν συνετές πρακτικές διαχείρισης των δανειακών τους χαρτοφυλακίων, εξετάζοντας αιτήματα αναδιαρθρώσεων ή επαναδιαπραγματεύσεων με στόχο την έγκαιρη εξεύρεση της κατάλληλης βιώσιμης λύσης. Η θέση αυτή έχει πλειστάκις μεταφερθεί από εμένα και γενικότερα από την ΚΤΚ στις τράπεζες.
Τα μέχρι σήμερα στοιχεία καταδεικνύουν ότι οι τράπεζες ανταποκρίνονται στο πιο πάνω κάλεσμα. Συγκεκριμένα, οι αναδιαρθρώσεις και οι επαναδιαπραγματεύσεις ανήλθαν στα €2.984 εκ. την περίοδο Ιανουαρίου - Αυγούστου 2023 σε σύγκριση με €1.397 εκ. την αντίστοιχη περσινή περίοδο. Επιπρόσθετα, αξίζει να σημειωθεί πως η ποιότητα του ενεργητικού των τραπεζών δεν δείχνει να έχει επηρεαστεί ακόμη από την περιρρέουσα οικονομική κατάσταση καθώς μεταξύ άλλων ο δείκτης Μη Εξυπηρετούμενων Χορηγήσεων (ΜΕΧ) τον Ιούλιο του 2023 παρουσίασε περαιτέρω μείωση στα 8,7% ενώ τα δάνεια που κατατάσσονται στο Στάδιο 2 παρουσιάζουν επίσης μείωση της τάξεως του 6,9% κατά το δεύτερο τρίμηνο του 2023 σε σύγκριση με το πρώτο τρίμηνο του 2023.
Παρά τα πιο πάνω δεν υπάρχει περιθώριο εφησυχασμού καθώς η αβεβαιότητα στο μακροοικονομικό περιβάλλον παραμένει έντονη ενώ η μέχρι σήμερα μείωση του κινδύνου στον ισολογισμό των τραπεζών μας δεν υπήρξε ομοιογενής. Κατακρίβειαν, οι σημαντικές κινήσεις απομόχλευσης που έχουν μέχρι σήμερα ανακοινωθεί αφορούν τις ενέργειες των μεγαλύτερων τραπεζών, ενώ οι μικρότερες δεν έχουν επιδείξει αντίστοιχες κινήσεις. Συνεπώς, εξακολουθεί να ιεραρχείται υψηλά στην εποπτική μας ατζέντα η ανάγκη για στενή παρακολούθηση της βελτίωσης της ποιότητας του ενεργητικού των τραπεζών για όλα τα πιστωτικά ιδρύματα, συμπεριλαμβανομένων και των μικρότερων τραπεζών. Για το σκοπό αυτό, η ΚΤΚ έχει συνάψει συμφωνία με κοινοπραξία εταιρειών που αποτελείται από έμπειρους διεθνείς οίκους, για την εξεύρεση μιας συστημικής λύσης που, με τα υφιστάμενα διαθέσιμα εργαλεία, θα συντελέσει σε δραστική μείωση των ΜΕΧ σε όλες τις τράπεζες.
Όσον αφορά τα επίπεδα νέου εγχώριου δανεισμού, στο σύνολό τους φαίνεται μια μικρή αύξηση κατά το πρώτο εξάμηνο του 2023 στα €2.084 εκ. σε σύγκριση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο ύψους €2.002 εκ.. Σημειώνουμε όμως ότι ο νέος δανεισμός προς μη χρηματοδοτικές επιχειρήσεις παρουσιάζει αύξηση, με το ποσό να ανέρχεται στα €1.355 εκ. κατά το πρώτο εξάμηνο του 2023, σε σύγκριση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο ύψους €722 εκ., ενώ τα νέα στεγαστικά δάνεια παρουσιάζουν σημαντική μείωση καθώς κατά το πρώτο εξάμηνο του 2023 έφτασαν τα €469εκ. σε σύγκριση με €700 εκ. την αντίστοιχη περίοδο του 2022.
Στο σημείο αυτό δεν μπορώ να μην αναφερθώ στα καταθετικά επιτόκια και στο ύψος των καταθέσεων. Με βάση τα στοιχεία που διαθέτουμε μέχρι το τέλος Αυγούστου, στην Κύπρο παρατηρείται το μικρότερο ποσοστό αύξησης των καταθετικών επιτοκίων στη ζώνη του ευρώ. Βασικός λόγος που επεξηγεί το γεγονός αυτό είναι η περίπου διπλάσια ρευστότητα που διαθέτουν οι κυπριακές τράπεζες έναντι των ευρωπαϊκών, καθώς όπως προανάφερα ο δείκτης κάλυψης ρευστότητας των κυπριακών τραπεζών κατά το πρώτο εξάμηνο του 2023 βρισκόταν στο 327% σε σύγκριση με 159,9% του μέσου ευρωπαϊκού δείκτη. Δεν πρέπει βέβαια να διαφεύγει της προσοχής μας το γεγονός ότι η ΚΤΚ, όπως και οι υπόλοιπες κεντρικές τράπεζες των χωρών μελών της Ευρωζώνης, δεν διαθέτει οποιεσδήποτε σχετικές αρμοδιότητες παρέμβασης. Σημειώνω όμως τα ακόλουθα δύο σημεία τα οποία είναι πολύ σημαντικά:
Για το θέμα του ύψους των συνολικών καταθέσεων στο τραπεζικό σύστημα επισημαίνεται ότι από το τέλος τους 2018 αυξήθηκαν κατά 4,3 δις και των κατοίκων Κύπρου κατά 6,2 δισ. Η αύξηση του ποσοστού των κυπριακών καταθέσεων ως προς το σύνολο δημιουργεί συνθήκες ενισχυμένης σταθερότητας του τραπεζικού τομέα και του χρηματοπιστωτικού συστήματος γενικότερα.
Παρακολουθώντας και αναλύοντας βαθύτερα τα στοιχεία των καταθέσεων για το τρέχον έτος, υπό το πρίσμα και των διαγραφόμενων μακροοικονομικών εξελίξεων και κυρίως των πληθωριστικών πιέσεων, διαπιστώνεται ότι το συνολικό ύψος των καταθέσεων στο σύστημα παραμένει κατά τη διάρκεια του έτους σταθερό με μικρή ανοδική τάση.
Είναι σημαντικό να επανέλθω όμως στις τελευταίες αναβαθμίσεις της κυπριακής οικονομίας, οι οποίες τοποθετούν πλέον τη χώρα σε επενδυτική βαθμίδα από όλους τους οίκους αξιολόγησης. Η θετική αυτή εξέλιξη είναι ουσιαστικά η επιβράβευση των σωστών, συντονισμένων και κατάλληλων ενεργειών για σειρά ετών. Σε αυτή την επιτυχία έχει παίξει καθοριστικό ρόλο τόσο η μέχρι τώρα απομόχλευση του τραπεζικού τομέα όσο και οι μελετημένες ενέργειες στη διαχείριση της κρίσης που προέκυψε με την RCB, οι οποίες διασφάλισαν στο έπακρο όλους τους καταθέτες χωρίς την εμπλοκή του κράτους και του φορολογούμενου πολίτη. Παρόλα αυτά, οι οίκοι αξιολόγησης έχουν επισημάνει ως κίνδυνο την πιθανή επιδείνωση της ποιότητας των στοιχείων ενεργητικού των τραπεζών. Συνεπώς δεν υπάρχουν περιθώρια εφησυχασμού. Παραμένουμε σε ένα αβέβαιο οικονομικά περιβάλλον που απαιτεί συνεχή εγρήγορση και προτεραιότητα θα πρέπει να δοθεί στα ακόλουθα:
-Πρώτον, στην παροχή βιώσιμων αναδιαρθρώσεων χωρίς καθυστερήσεις για την έγκαιρη αντιμετώπιση των οικονομικών δυσκολιών με προτεραιότητα σε ευάλωτες ομάδες δανειοληπτών,
-Δεύτερον, στη χορήγηση νέου δανεισμού στη βάση συνετών πρακτικών τηρώντας τις πρόνοιες των σχετικών οδηγιών, καθώς επίσης και,
-Τρίτον, στη συνέχιση και διατήρηση του σταθερού και ολοκληρωμένου νομοθετικού πλαισίου που να περιλαμβάνει ως ύστατο εργαλείο τις εκποιήσεις για να δημιουργεί τα κατάλληλα κίνητρα για την επίλυση των ΜΕΧ. Συγκεκριμένα, το νομικό πλαίσιο που διέπει τους εξωδικαστικούς πλειστηριασμούς έχει αποδειχθεί στην πράξη ως καταλύτης για την μείωση του υπέρμετρου κινδύνου στους ισολογισμούς των τραπεζών, την ενίσχυση της δυνατότητας των τραπεζών να παρέχουν δανεισμό στην οικονομία και την ενίσχυση της χρηματοοικονομικής σταθερότητας. Δεν διαφεύγει βέβαια της προσοχής μας ότι οι εν λόγω εξελίξεις έχουν μειώσει σημαντικά τον κίνδυνο για τους πιστωτές των τραπεζών, γεγονός που αποτελεί πρόσθετο ενισχυτικό παράγοντα για την χρηματοοικονομική σταθερότητα.
Το θέμα της διατήρησης ενός αποτελεσματικού νομικού πλαισίου σε σχέση με τις εκποιήσεις καταγράφεται και στις πρόσφατες εκθέσεις των οίκων αξιολόγησης αλλά και σε πρόσφατες τοποθετήσεις υψηλόβαθμων αξιωματούχων του ενιαίου εποπτικού μηχανισμού. Υπενθυμίζω ότι η αρμόδια αρχή για την εποπτεία των σημαντικών κυπριακών τραπεζών είναι η ΕΚΤ μέσω του ενιαίου εποπτικού μηχανισμού και το ίδιο πλαίσιο εποπτείας εφαρμόζεται στις λιγότερο σημαντικές κυπριακές τράπεζες.
Ως εκ τούτου, είναι ύψιστης σημασίας να συνεχιστεί η όποια προσπάθεια έχει επιτευχθεί μέχρι σήμερα καθώς και η σταθερότητα του σχετικού νομικού πλαισίου έτσι ώστε να αποφευχθεί οποιοδήποτε ανατροπή. Ενέργειες οι οποίες ενδέχεται να μειώσουν την αποτελεσματικότητα του νομικού πλαισίου θα προκαλέσουν κινδύνους στη χρηματοοικονομική σταθερότητα και συνεπώς πρέπει να αποφευχθούν.
Στο σημείο αυτό θα ήθελα να μεταφέρω ακόμη ένα μήνυμα. Είμαι βέβαιος ότι όλοι μας αποδίδουμε την ύψιστη σημασία αναφορικά με τη σημασία προσέλκυσης ξένων επενδύσεων. Συναφώς, ένας από τους πολλούς παράγοντες που αξιολογούν οι επενδυτές είναι το ευρύτερο πλαίσιο επίλυσης διαφορών που υπάρχει σε μία χώρα. Συνεπώς, η διασφάλιση της συνέχισης της δυνατότητας λήψης αποφάσεων για επίλυση διαφορών χρηματοοικονομικού χαρακτήρα με ακεραιότητα και ανεξαρτησία αποτελεί αδήριτη ανάγκη.
Πέραν των πιο πάνω, ιδιαίτερη σημασία θα πρέπει επίσης να δοθεί σε δύο επιπρόσθετους κινδύνους που επηρεάζουν άμεσα το παγκόσμιο τραπεζικό σύστημα και που πλέον βρίσκονται στο επίκεντρο των συζητήσεων και στην Ευρωζώνη, αυτούς της κλιματικής αλλαγής και της επικοινωνίας, πληροφοριών και τεχνολογίας. Ο κίνδυνος από την κλιματική αλλαγή έχει σημειώσει ραγδαία επιδείνωση τα τελευταία χρόνια. Όλοι γίναμε μάρτυρες των καταστροφών πρόσφατα στην Ελλάδα, με το θέμα αυτό να βρίσκεται υψηλά σε βαθμό επικινδυνότητας στην εποπτική ατζέντα. Όπως έχει ήδη τονιστεί τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσο και από την ΚΤΚ, η κλιματική αλλαγή χρήζει άμεσης και συλλογικής προσπάθειας από όλους μας. Όσον αφορά τον τραπεζικό τομέα, οι τράπεζες οφείλουν πλέον να λαμβάνουν υπόψη τον εν λόγω κίνδυνο κατά τη λήψη των αποφάσεων τους αλλά και για την επιμέτρηση των διαφόρων κινδύνων. Συνεπώς, είναι απαραίτητο όπως προβούν άμεσα σε ολοκληρωμένη αξιολόγηση της επίδρασης της κλιματικής αλλαγής στις δραστηριότητες τους. Είναι πεποίθηση μας ότι έχει ήδη χαθεί πολύτιμος χρόνος, όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και πανευρωπαϊκά, και συνεπώς οι προσπάθειες των τραπεζών πρέπει να εντατικοποιηθούν.
Επιπρόσθετα, ο κίνδυνος πληροφοριών, επικοινωνίας και τεχνολογίας είναι όσο ποτέ επίκαιρος λόγω των προσπαθειών των τραπεζών για ψηφιοποίηση αλλά και του αυξημένου γεωπολιτικού κινδύνου. Συναφώς, ο εν λόγω κίνδυνος είναι ένας από τους κινδύνους που περιλαμβάνονται στις εποπτικές προτεραιότητες.
Νομισματική πολιτική ΕΚΤ
Σε σχέση με τη νομισματική πολιτική, θα ήθελα να σας ενημερώσω ότι στη βάση των κανονισμών της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, η σημερινή ημέρα 23/10/2023 εμπίπτει εντός της «χρονικής περιόδου σιγής» και ως εκ τούτου δεν μπορώ να προβώ σήμερα σε οποιαδήποτε σχόλια ή πληροφορίες.
Χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός
Πριν ολοκληρώσω τη σημερινή μου ομιλία, θα ήθελα να αναφέρω ότι η Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου συνέχισε και φέτος να διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην προώθηση του Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού στην Κύπρο.
Όπως γνωρίζετε, η Έκθεση Εθνικής Στρατηγικής που ετοίμασε η ad-hoc Επιτροπή, που συστάθηκε για αυτό τον σκοπό και στην οποία πρωταγωνιστικό και συντονιστικό ρόλο είχε η ΚΤΚ, υιοθετήθηκε από το Υπουργικό Συμβούλιο στις 28 Ιουνίου 2022. Με βάση την Έκθεση, την υλοποίηση της Εθνικής Στρατηγικής θα αναλάβει η Κυπριακή Επιτροπή Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού και Παιδείας (ΚΕΧΑΠ).
Τον τελευταίο χρόνο, στελέχη της ΚΤΚ έχουν εργαστεί αδιάλειπτα για την οριστικοποίηση όλων των αναγκαίων λεπτομερειών για τη δομή διακυβέρνησης της νέας Επιτροπής. Η πρώτη συνεδρίαση της Επιτροπής ορίστηκε για τις 5 Δεκεμβρίου 2023, σηματοδοτώντας την επίσημη έναρξη των εργασιών της και ανοίγοντας τον δρόμο για ενίσχυση των χρηματοοικονομικών γνώσεων όλων των Κυπρίων πολιτών.
Σε παράλληλο επίπεδο, η ΚΤΚ εργάστηκε και συνεχίζει να εργάζεται εντατικά για την υλοποίηση συγκεκριμένων πρωτοβουλιών που εντάσσονται στην Εθνική Στρατηγική. Από τον Οκτώβριο του 2022, στελέχη της ΚΤΚ βρίσκονται σε τακτική επικοινωνία με τεχνοκράτες του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) για την υλοποίηση τριών πυλώνων, στη βάση χρηματοδότησης ύψους €250.000 που εξασφαλίσαμε από τη Γενική Διεύθυνση Υποστήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων (DG Reform) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η σημασία της εξασφάλισης χρηματοδότησης δεν είναι μόνο χρηματική αλλά αποτελεί επίσης μια επιβεβαίωση τόσο από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο και από τον ΟΟΣΑ για την ποιότητα του έργου που επιτελείται.
Ο πρώτος πυλώνας αφορά τη διεξαγωγή δειγματοληπτικής έρευνας για τη μέτρηση του επιπέδου χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού στην Κύπρο με έμφαση στους νέους και στον ψηφιακό χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό. Η έρευνα έχει ολοκληρωθεί και τα πρώτα αποτελέσματα δυστυχώς επιβεβαιώνουν το πολύ χαμηλό επίπεδο χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού στην Κύπρο.
Ο δεύτερος πυλώνας αφορά τη δημιουργία ιστοσελίδας η οποία θα χρησιμεύει ως πλατφόρμα εξυπηρέτησης για τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση. Έχει ολοκληρωθεί η αναλυτική περιγραφή του περιεχομένου της ιστοσελίδας και ο ΟΟΣΑ βρίσκεται στη τελική διαδικασία προσφορών.
Ο τρίτος πυλώνας αφορά τη δημιουργία προγράμματος εκπαίδευσης των εκπαιδευτών για προγράμματα χρηματοοικονομικής επιμόρφωσης που θα απευθύνονται σε ενήλικες. Οι διεργασίες για αυτόν τον πυλώνα άρχισαν τον Σεπτέμβριο του 2023 και αναμένεται να ολοκληρωθούν κατά το δεύτερο μισό του 2024.
Η ΚΤΚ συνεχίζει επίσης να είναι ο φορέας συντονισμού του θεσμού Global Money Week του ΟΟΣΑ στην Κύπρο, ο οποίος στοχεύει στην ευαισθητοποίηση και ενδυνάμωση των χρηματοοικονομικών γνώσεων των νέων. Πραγματοποιήθηκαν διάφορες δράσεις επί τούτου, τόσο από την ΚΤΚ όσο και από τις υπόλοιπες αρχές, όπως παρουσιάσεις σε μαθητές από διάφορες επαρχίες στην ΚΤΚ, διανομή έντυπου υλικού και αφίσας σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης (δημοτικά, γυμνάσια, λύκεια). Πραγματοποιήθηκε επίσης από την ΚΤΚ με μεγάλη επιτυχία και το 1ο Διεθνές Συνέδριο στην Κύπρο για τον Χρηματοοικονομικό Αλφαβητισμό.
Τέλος, είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι στα πλαίσια του πρωταγωνιστικού της ρόλου στην προώθηση του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού στην Κύπρο, η ΚΤΚ συμμετέχει από τον Ιανουάριο του 2023 ως πλήρες μέλος στο Διεθνές Δίκτυο Χρηματοοικονομικής Εκπαίδευσης του ΟΟΣΑ, με ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση ενιαίας πολιτικής για τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό ανάμεσα στις χώρες μέλη.
Επίλογος
Συνοψίζοντας, η οικονομία της Κύπρου συνεχίζει να καταγράφει ανοδική πορεία, ενώ παρά τους υπαρκτούς κινδύνους, οι προοπτικές εξακολουθούν να κρίνονται, συνολικά, θετικές. Ταυτόχρονα, ο τραπεζικός τομέας καταγράφει συνεχή πρόοδο, διατηρεί επαρκή κεφάλαια και παραμένει ανθεκτικός απέναντι στις συνεχιζόμενες προκλήσεις που αναφύονται στο εγχώριο και διεθνές περιβάλλον. Η έγκαιρη εφαρμογή πρόσθετων διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, η ενίσχυση της ψηφιακής και πράσινης ανάπτυξης, καθώς και η συνεχής διατήρηση των δημοσιονομικών περιθωρίων, θα ενισχύσουν περαιτέρω την ανθεκτικότητα της οικονομίας της Κύπρου και την ευημερία των Κύπριων πολιτών.